شیوۀ توحیدی با شیوۀ معرفتی دو شیوۀ جدا از هم و ناآشنا با یکدیگر نیستند. چرا که هر کدام نقش بر جانب یک سکّه است. کسی که معرفت نفس را دنبال کرد، از طریق خویشتن به او راه مییابد.
بیشک، اهل معنا شیوههای گوناگونی در طیّ راه دارند که دانستن شیوۀ سلوکی جناب آخوند(ره) برای رهپویان این راه، خود الگویی تضمین شده است.
۱٫ شیوه توحیدی: ایشان در سیر و سلوک شیوهای توحیدی داشتهاند [که در مرتبۀ اول آن معرفت نفس مطرح بود.] مرحوم ملاحسینقلی(رحمتاللهعلیه) میفرمودند: و راه دستیابی به عرفان و محبّت حق، شناخت ابعاد نفس است، روح الهی در همین تن خاکی و نفس بشری دمیده و باید آن را کاوید. «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ.»1 علامۀ بزرگوار جناب سیّدمحمدحسین طباطبایی(رض) میفرمایند: «گروهی دسته جمعی توطئه کردند، روش عرفانی، الهی و توحیدی مرحوم آخوند را به باد انتقاد گرفته و عریضهای به مرحوم شربیانی- زمانی که او ریاست مسلمین را داشت- نوشتند که ملاحسینقلی همدانی، روشی صوفیانه در پیش گرفته است. مرحوم شربیانی نامه را مطالعه فرمود و زیر نامه نوشت: «کاش خداوند مرا مثل آخوند صوفی قرار بدهد. با این جملهی آن عالم بزرگ، کار تمام شد.»2

